In roman che fa bein, perquei ch’el fa mal

Cun «Carschen uost» ha la scribenta Imelda Coray-Monn creau ord pugn da vesta litterar e social in roman da peisa ella cultura romontscha – e mai publicau il text. L’ovra scretta ils onns 1980 fuss bunamein restada el truchet, sche perscrutadras e perscrutaders vessen buca reconstrui ed ediu l’original. Per cletg, perquei ch’il roman ei in gudogn per la litteratura romontscha.

«Carschen uost» raquenta ina historia da lètg che sedistingua da biaras autras da lezzas uras, ils onns 1980. Per la figura principala, Veronica, ei la maridaglia mo l’entschatta. Ord la veta da lètg sesviluppescha in mund che vesa ora tut auter che quei ch’ella vess sminau. Las spetgas socialas, internalisadas tochen il maguol, e la structura hierarchica che lai allas dunnas strusch spazi, fan Veronica malsauna.

Ensemen cun autras dunnas

Cun siu roman psicologic «Carschen uost» fa Imelda Coray-Monn (1933 – 2009) part d’ina liunga tradiziun d’auturas che han tematisau l’oppressiun enviers la dunna, sco p.ex. Mary Wollstonecraft, Virginia Woolf, Clarice Lispector ni Sylvia Plath, mo per numnar entgins exempels dils davos treis tschentaners ord differentas litteraturas dil mund. Scribentas che han demonstrau la munconza d’autonomia per dunnas, las restricziuns d’ina lètg ni igl effect dil squetsch social silla sanadad psichica.

Sche Imelda Coray-Monn ei s’integrada sapientivamein en quella reit historica, gliez ei ughegiau da pretender. E tuttina san ins identificar l’autura sursilvana sco artavla da quella tradiziun. En mintga cass tgirava ella in brat intensiv cun auturas contemporanas svizras sco Eveline Hasler ni sia cumpatriota romontscha Tresa Rüthers-Seeli. Cun ellas parteva Imelda Coray-Monn igl interess per la psicologia e la litteratura, cun Tresa Rüthers-Seeli menava ella schizun il «Liug da cussegl per carstgauns en pitgiras» naven digl onn 1989. Porscher spazi per il discuors, cumbatter l’isolaziun, insumma la sanadad spirtala stevan claramein a cor all’autura.

Il squetsch social e l’isolaziun

«Carschen uost» ei in roman psicologic che contonscha ina gronda profunditad. Il text perscrutescha senza pausa, patratgs e sentiments empleinan las acziuns ed ils spazis. Ils schabetgs ein buc aschi impurtonts sco ils quitaus ed ils discuors interns.

Biars muments dattan envesta el squetsch cuntinuau che Veronica, la figura principala, senta. Suenter maridar e s’installar ella nova casa, van siu um Giusep e Veronica sin viadi da nozzas. Il viadi vegn lavagaus perquei che Veronica vegn malsauna – sco consequenza d’ina gravidonza cun cumplicaziuns. Tuttenina sto siu um tgirar ella e far il percasa. L’inversiun da rollas meina tier ina situaziun dublamein greva per la protagonista. Dad ina vart ei ella malsauna, dall’autra vart po ella buc ademplir las funcziuns spitgadas dad ella sco consorta tradiziunala. Ella zuppa sia suffrientscha e sefa renfatschas: «Veronica sedesperescha, cunzun per Giusep. Il mender che sa capitar ad in um ei ina femna malsauna.»

Il sentiment da distanza denter ils consorts, che veva entschiet gia duront il di da nozzas, vegn adina pli gronds. Ei dat strusch communicaziun, per Veronica munta quell’isolaziun frust e tristezia. Cun sgular anavos en Svizra vegni schon constatau: «Veronica fuss cuntenza da puder murir d’in accident d’aviun.»

La perschun domestica

Veronica, ch’era stada scolasta da dessegn, cumporta adina mender la stretgira carschenta da sia lètg. Il spazi per sias atgnas ambiziuns svanescha, las atgnas quater preits lain strusch aria per trer flad. Tut che vegn pli pign, ella sedosta, cumbatta e sepiarda denter ils squetschs. La protagonista senta ch’ella ha negina controlla pli sur sia veta: «Giusep remunerava talas objecziuns cun in surrir tschuf. El saveva dir, sche Veronica fuva permalada, che ’buc in grond mund seigi vilaus’. Na, Veronica fuva buc in grond mund. Ella fuva gnanc in instrument ferm avunda per alzar ord siu esser quei pign mund da lur famiglia ch’ella resenteva sco sin rodaias sbagliadas, nua ch’ella temeva ina collisiun cul destin.»

La casa, la stiva e la combra daventan ina perschun. Il temps cronologic svanescha pass a pass el roman, perquei ch’il raquent seprofundescha ella conscienzia da Veronica. Lezza pertscheiva e senta adina dapli il medem mument. Tochen il spussament.

Il collaps sco resultat capeivel

Dacheudenvi regia il temps psicologic, in stil narrativ che l’autura dominescha. La figura principala svanescha en sia desperaziun, ella ei bunamein paralisada: «Il mund haveva negina colur pli ed ella sezza vegneva pli e pli alva e pli e pli satella. La finala ughegiava ella buca pli da durmir, per buca sedestadar cun quella nundetga tristezia.» Veronica damogna buca pli siu mintgadi. Ella va voluntarmein en ina clinica psichia­trica. Ella «casa da stuornadira» – il liug che daventa «siu salvament e siu uffiern enina» – experimentescha la figura principala siu marteri persunal avon che anflar la via anavos ella veta.

Plaga aviarta e cumpassiun

Las scenas ella clinica ein in turnighel da patratgs. Veronica vegn turmentada da regurdientschas, per exempel igl emprem contact cul suicidi, cura ch’ina dunna veva empruau da mazzar sesezza e ses affons el flum. In’autra regurdientscha relata dad in ulteriur suicidi cuort suenter sia maridaglia – sut l’influenza dalla carschen uost, schevan ins ella famiglia da siu um, mussond grond sprèz ed absenza totala da cumpassiun per in tal destin.

Veronica seregorda dad empremas enzennas d’isolaziun ell’affonza, la munconza da carezia dalla vart da sia mumma, la beffa encunter sias emoziuns. Il turnighel occupescha pleinamein sia conscienzia: «CARSCHEN UOST. Veronica sto prender en bucca e morder in cantun dil plumatsch per buca grir. Ella seregorda. Ei haveva entschiet en sia affonza. TI EIS HISTERICA. E lu ha la veta instruiu ella co ins zuppa il mal, co ins surri, era sche tut ei plaga. Quei dictum dalla histeria, ina spada sur sia affonza.»

La carschen uost, la fasa culminonta dalla stad nua ch’ils fretgs madirs schloppan ord la pelletscha, stat cheu sco simbol d’ambivalenza. Il cunfin subtil denter sanadad e malsogna, denter veta e mort. Quei sumfil ei in giug smanatschont da glisch ed umbriva, sco la glina laghegionta che accumpogna adina puspei Veronica. En gliez mument da febra e labirint da patratgs constatescha ella: «La glina stat amiez il quadret dalla finiastra. Igl ei carschen uost gest sur siu letg.» – La finala gartegia ei a Veronica da crear in agen spazi. E mo aschia sa sia veta ir vinavon.

In cudisch che dat vusch

Igl ei bein poetic per la recepziun dil roman «Carschen uost» dad Imelda Coray-Monn: Sia protagonista Veronica anfla igl equiliber ch’ella duvrava e conquista il spazi ch’ella basegna, sedustond cunter la smanatscha dalla carschen uost. Ed a medem temps anfla l’autura Imelda Coray-Monn ella vusch da sia Veronica ina plattafuorma per dir agradora caussas aunc tabuisadas ella Romontschia dils onns 1980. Forsa savens cuschentadas tochen oz.