Linguist, docent, traductur e scolar
Quists dis haja darcheu nom «A Sent be rumantsch», il cuors da rumantsch intensiv, pro’l qual las partecipantas e partecipants s’oblajan da discuorrer dürant ün’intera eivna unicamaing be rumantsch. Sper üna pruna giasts fidels as partecipeschan eir adüna darcheu nouvas persunas. Quist on per exaimpel dafatta ün linguist polac dvantà traductur.
«Polca, polca balla jent cun ün giuvnot chi sta a Sent. Il ballar fa grond plaschair, be chi’s sto lur’eir savair. Inavant, inavo! Soul’e tach sun üsats giò. Inavant, inavo! Soul’e tach sun üsats giò.» Uschea cumainza mincha bunura il di per las in tuot 40 partecipantas e partecipants dal cuors da rumantsch intensiv «A Sent be rumantsch». I nu vain però be ballà e chantà da cumpagnia polca ed otras chanzuns popularas a Sent: Dürant ün’eivna rumantscha magara particulara vegna ferventamaing imprais ed i’l vair sen dal pled vivü il rumantsch (guarda box).
E tanter tuot ils giasts – dvantats intanta regulars – chattan eir adüna darcheu nouvas fatschas la via a Sent. Uschea per exaimpel il linguist polac e docent da talian a l’Università da Varsovia Maciej Durkiewicz (49). Dond ün sguard sülla glista da partecipantas e partecipants, tocca Maciej Durkiewicz sgüra plüchöntsch pro’ls exots da l’ediziun da quist on. Però, sco ch’ün discuors dürant üna da las prümas posas da cafè muossa, apunta be a prüma vista.
Schi, eu gür!
Fingià per l’ottavla jada i’l ritem da duos ons vain discurrü «A Sent be rumantsch». Il cuors intensiv da rumantsch ingio cha las partecipantas ed ils partecipants fan ün güramaint da discuorrer dürant ün’intera eivna unicamaing be rumantsch. E quai na be dürant il cuors a bunura, dimpersè eir a möd immersiv pel rest dal di – saja quai tanter pêr, obain dond üna baderlada culs indigens in cumün. Lura dürant lur temp liber e dürant las numerusas activitats dürant la davomezdi. Obain in visita pro las famiglias ospitantas ingio cha las partecipantas ed ils partecipants van minchadi a giantar.
«A Sent be rumantsch» in chavazzins
- nomer: 40 partecipantas e partecipants
- domicil: Svizra, Germania e Pologna
- età: tanter 35 e 83 ons
- dürada: da dumengia fin sonda a bunura
(fmr/dm)
Il buonder rumantsch
«Per dir la vardà: da tuot las linguas estras discuorra be talian propa bainischem», relativescha Maciej Durkiewicz cun ün surrier sias cugnuschentschas i’l talian, frances, inglais e rumantsch. Quai chi’d es – almain resguardond las abiltats linguisticas valladras – üna valütaziun persunala plütöst modesta. Maciej Durkiewicz articulescha in ün rumantsch vallader quasi s-chet. E quai ha plüs motivs.
Cha sco linguist paschiunà haja el s’inclegia in general üna fascinaziun per tuot las linguas. Pustüt per las linguas neolatinas e per las linguas minoritaras. Plünavant til es il talian, la lingua, la quala el instruischa fingià daspö passa 15 ons a l’Università da Varsovia e ch’el discuorra sco ch’el manaja «propa bainischem», medemmamaing ün grond agüd. Seis interess per la lingua rumantscha ha però cumanzà fingià blerun plü bod. «Cur ch’eu d’eira ün uffant, vaiva meis bap ün atlas da las linguas dal muond. A mai plaschaiva da sfögliar quel cudesch ed uschea n’haja scuvert il rumantsch.»
Cha’l buonder e la sbrinzla per imprender pelvaira ün bel di la lingua rumantscha saja lura gnüda svagliada per la prüma jada dürant ün cuors da dialectologia taliana a Bellinzona. Da la partida quella jada avant bod duos decennis d’eiran nempe eir persunas chi discurrivan rumantsch. E cha cun üna da quellas persunas saja el lura perfin dvantà bun ami, quinta Maciej Durkiewicz plünavant, però: «Quist desideri dad imprender rumantsch es lura restà latent per var 15 ons. Be cuort avant la pandemia n’haja dit a mai svessa: ‹Basta da procrastinar, fain alch per imprender rumantsch!› E lura n’haja chattà il cuors intensiv a Scuol dürant la stà. Ed uschea ha tuot cumanzà.»
Ün solit scolar eir el
Ed uossa set ons e set cuors intensivs a Scuol plü tard, es Maciej Durkiewicz plachà i’l cumün vaschin a Sent. «A Scuol suna fingià bod ün veteran», constatescha il linguist surriond ed accentuescha ch’el nu n’haja però nimia s’annunzchà sco academiker, dimpersè simplamaing sco solit scolar in tschercha d’imprender la lingua rumantscha discurrüda i’l minchadi. «Forsa cha’ls magisters pudessan surgnir üna tscherta temma cun avair ün linguist tanter las scolaras ed ils scolars, ma quai nu dess esser il cas. Eu nu tscherch inchün chi’m declera la lingua rumantscha in möd scientific.»
Cha’l cuors quia a Sent til plascha ourdvart bain. Surtuot eir perquai chi saja per el üna tscherta repetiziun da basa. «Quai es important, eir per quels chi han ün bun livel da rumantsch. Eir sch’inchün es per exaimpel bun da discuorrer davart politica, economia e tematicas plü abstractas, daja adüna darcheu mumaints cur chi s’inaccordscha chi mancan las basas automatisadas.» E cha güsta pervia da quai esa tenor Maciej Durkiewicz eir bun da repeter chosas sco las datas, las stagiuns obain ils dis da l’eivna. «I dà prunas pitschnas robinas chi nu’s po simplamaing na imprender be cun leger cudeschs», uschea sia conclusiun.
Il linguist intanta dvantà traductur
Maciej Durkiewicz nun es però be linguist, docent ed intanta scolar fich interessà a la lingua rumantscha. Daspö d’incuort es el eir amo dvantà traductur. Insembel cull’editura rumantscha, Mevina Puorger, ha Maciej Durkiewicz nempe publichà il cudesch «12 (+2) wiersze/poesias» (guarda box). Ün cudesch cun üna tscherna da poesias polacas dal poet Piotr Sommer tradüttas in rumantsch da Mevina Puorger e poesias rumantschas dal poet Dumenic Andry tradüttas in polac da Maciej Durkiewicz.
«Fin uossa sun eu adüna be stat ün linguist italianist e basta. Però grazcha a Mevina Puorger – ch’eu n’ha imprais a cugnuoscher dürant ün cuors da rumantsch dürant la stà a Scuol – es il rumantsch intanta dvantà eir üna part da mia vita academica.» Epür, chosas per imprender e perfecziunar detta adüna plü co avuonda, manaja Maciej Durkiewicz per finir. E cha perquai vuless el scha mâ pussibel eir in avegnir amo gnir resguardà il plü gugent simplamaing sco solit scolar da la lingua rumantscha, s’allegrond dürant l’eivna da «A Sent be rumantsch» d’üna pruna bels e flots inscunters. Saja quai cullas partecipantas e partecipants dal cuors obain lura culla populaziun da Sent. E chi sa, forsa cha’l temp basta lura perfin eir amo per üna vaira trais-cha da polca.
12 (+2)
wiersze/poesias
In occasiun da la «Emna rumantscha 2026» – l’eivna commemorativa cur cha’l rumantsch es gnü acceptà sco quarta lingua uffiziala – han l’editura rumantscha Mevina Puorger ed il linguist polac Maciej Durkiewicz publichà il cudesch «12 (+2) wiersze/poesias». Ün’ouvra chi dess s-chaffir üna punt lirica tanter il rumantsch ed il polac, quai culla vusch dal poet rumantsch Dumenic Andry e dal poet polac Piotr Sommer. La poesia «patria» es üna da las poesias da Dumenic Andry tradütta in lingua polaca da Maciej Durkiewicz. (fmr/dm)
patria
patria es là
ingio chi’t crajan
teis nom
da bella prüma
e cha tü nun hast
da persvader
custab per custab
chi til dà
e chi’t dà
ojczyzna
ojczyzna to tam
gdzie rozpoznają
twoje imię
od razu
gdzie nie musisz
przekonywać
litera po literze
że istnieje
że istniejesz
Gust da leger dapli?