Ei tonscha!

La davosa fin d’jamna ha il pievel getg fulminontamein NA all’iniziativa che leva scumandar da scaffir novas zonas da baghegiar en Svizra! E tuttina: Gia la dumengia alla televisun sepresentan ils cotschens e verds ell’emissiun aschia sco sch’els havessen gudignau la votaziun. Enstagl da respect enviers il pievel ch’ha mussau tgei ch’el vul, numnadamein buc aunc dapli scamonds encunter in saun svilup economic, tschontscha in cusseglier naziunal da Basilea, sco sch’el fuss ussa victur, sur da restricziuns che seigien indicadas sin fundament dil resultat da votaziun. Tgei arroganza visavi il pievel! Denton buc avunda: El annunzia ch’ei seigi da stinschentar il baghegiar en muntogna, muort ch’ei vegni exagerau leu. Numnadamein seigi ei da scumandar il baghegiar ord zona, vul dir, negin manteniment da nuegls e tegias da cuolm pli. En concordanza cun ina representanta dallas organisaziuns digl ambient ch’ha dacuort getg ch’ei fetschi nuot sch’ei detti ruinas pils cuolms entuorn, muort che quei s’audi lu era tier «nossa» cultura, ei cusseglier Jans schizun dil meini che clavaus ch’ins drova buca pli seigien da rumper giu sin cuost dil possessur.

Cheu sai jeu mo gir: Ei tonscha! Pertgei? Cun la nova lescha dil territori ston surtut las vischnauncas periferas – pia nus – reducir las zonas da baghegiar, e quei en favur dils centers per che tals sappien aunc vegnir pli ferms sin disavantatg da nus periferics. Quei ei uss aschia! Vitier vegn denton aunc la lescha dallas secundas habitaziuns. Cheu ei ton sco nuot pusseivel pli. Pitir giudlunder pitin mo nus che vivin e lein viver els cuolms. Era quei ei uss aschia! Il pli actualissim suonda denton pér, numnadamien il fatg che la lescha da secundas habitaziuns vegn ussa schizun surduvrada per impedir la construcziun d’empremas habitaziuns. La Dertgira federala ha dacuort numnadamein decidiu ch’in project per empremas habitaziuns ella Surselva bernesa astgi buca vegnir realisaus. E quei muort ch’ei seigi buca cumprovau gia avon che baghegiar ch’igl interess per quellas habitaziuns seigi avon maun. Mia damonda ei ussa: Daco vala quei buca per las bumbasticas surbaghegiadas d’habitaziuns naven dil Lag Bodan entochen il Lac Leman, nua ch’ei vegn baghegiau tut che petga senza talas restricziuns? Nua ein cheu las organisaziuns digl ambient che tschontschan igl entir gi ch’ei vegni betunau si tut. Betunau vegn ei buca (pli) en muntogna, mobein gest el perimeter suranumnau. Ed abstrahau da tut: Quei va atgnamein buca tier a mi, quei ston ils cantuns pertuccai sezs saver e decider tgei ch’els vulan. Denton, sche quei ei aschia, dueigi quei era valer per nus, vul dir: Planisaziun dil territori ei sulettamein caussa dils cantuns e dallas vischnauncas! E la lescha per secundas habitaziuns ha da valer per quellas – e per nuot auter. Punct. Tut igl auter meina alla pauperisaziun dallas regiuns da muntogna. Naturalmein audel jeu ussa «nus stuein mantener la natira sco liug da vacanzas e reconvalescenza!». Clar, quei buca stuein nus far, quei lein nus far – e fagein nus era: Biosferas ed auter sco Val Müstair, Greina, Parc Ela, Sardona, Val Frisal ed auter pli. Aschia ein tier nus el Grischun tenor Uffeci federal per statistica sulettamein 2% (dus pertschien!) dall’entira surfatscha habitai, el cantun Basilea marcau denton buca meins che 71,1%. Tuttina vegn ei paterlau sco sche nus fussen ils pli gronds sfarlataders da terren! Malgrad quei: Ei drova grond quitau, e sco turistichers savein nus sezs bein avunda tgei che la natira munta per noss’existenza. Nus mantenin bugen ella, per nos hosps che nus beneventein fetg bugen tier nus – e per noss’existenza che basegna sco dapertut sil mund il dretg per svilup economic. Denton gest quel vul ins stinschentar pli e pli tier nus! E dil reminent: Ils hosps vegnan tier nus mo sche nus havein omisduas purschidas, numnadamein la natira e l’infrastructura conforma al temps. Realisar infrastructura ei tier nus denton gia oz in enorm obstachel. Tgi che crei buca quei, dueigi discuorer cun exponents che vulan per exempel remplazzar pendicularas veglias u che vulan realisar novs letgs caulds. Avon la votaziun dallas secundas habitaziuns han ils iniziants getg: «Letgs freids lein nus buca pli, aber letgs caulds (hotels, resorts) stueis vus baghegiar, quels ein necessaris e persistents!» Ed oz? Bugen muossel jeu a tgi che vul documents che confirman che las organisaziuns fan cuntinuadamein recuors encunter gest tals projects che vulan realisar letgs caulds, per exempel el Valleis u el Grischun! Tut buca da crer, denton ver – e neras uras da saver ei!

Franc: Nus lein sco turistichers e muntagnards mantener nos cuolms e valladas per nos hosps – e per nus e noss’existenza. Quei va denton mo lu sche svilup ei pusseivel. La tendenza ei denton tut in’autra. Buca postualu da nos mellis e mellis hosps dalla Bassa che fan lur vacanzas tier nus, tals ein numnadamein da nossa vart. Mobein dils fundamentalists ch’han la gagliardia d’annunziar quest gliendisdis, gest suenter la votaziun dalla dumengia, nua ch’il pievel ha dau ina clara risposta, duas novas iniziativas. Ina per scumandar tuttas midadas da tegias e clavaus, cumbinau cun tuts scamonds per novs baghetgs en tals intschess. E l’autra per schurmegiar ils maletgs dils vitgs cun gest era impedir ch’ins sappi aunc far quei ni tschei eifer ils vitgs. Quei senumna lu ufficial «Schutz von Naturdenkmälern und Ortsbildern». Vul dir sin sempel romontsch: Stizzar la cazzola e Ballenberg pigl entir intschess da muntogna!

Denton, aunc eis ei buca diltut aschi lunsch. Ed ei vegn era buc aschi lunsch sche nus entschevin finalmein a sedustar. Per nos interess, per nos dretgs, per noss’existenza, per nies futur! Quei va buca da sez. Ei drova mintgina e mintgin che viva e vul veramein viver en muntogna. Ed ei drova allianzas cun exponents dall’entira Svizra che san da nos quitaus. Il president dalla pcd, Gerhard Pfister, ha mussau claramein colur dumengia vargada alla televisun, schend senza resalvas che nus en muntogna haveien dretgs eguals sco tuts auters en quella tiara e che mo nus, e buc ugaus nungiavischai che sefan da mulissier per nus, havein da decider tgei ch’ei bien per nus el rom dalla planisaziun dil terren. Cul surprendent resultat dalla dumengia vargada ha il Grischun mussau claramein tgei ch’el vul.

Marcel Friberg, Breil