Il quart lungatg svizzer viva

(anr/abc) Ier ed oz ei ina 5avla classa dalla scola cantunala Hohe Promenade da Turitg sin viseta en Romontschia. Cul scolast Daniel Monn, oriunds e carschius si a Mustér, emprendan els d’enconuscher il quart lungatg naziunal. «Haveis vus capiu tgei che Zaubertrank vul dir per romontsch»?, damonda il menader dall’excursiun ses scolars. Ier ed oz passenta Daniel Monn culs 12 giuvenils da 18 onns dus dis en Rezia, la tiara dil quart lungatg svizzer. Finamira eis ei da sensibilisar ils gimnasiasts per lungatg e cultura romontscha. Il program pulpiu dils dus dis porta il tetel «CH-Projekt 2019». Sco ei para ei la gruppa interessada alla materia. Pertgei duront che Pascal Tuor e Dominic Pohle refereschan dat ei trasora damondas. Bunas damondas che tradeschan ch’igl interess maunca buca d’intervegnir dapli da quella pintga minoritad dad «aboriginals».

Impressiuns el studio

Il lungatg oriund d’ina gronda part dalla Svizra orientala ei limitaus oz sin paucas valladas. Tenor la statistica dat ei mo pli rodund 60 000 persunas da lungatg mumma romontsch. Ch’ei dat en Romontschia in’atgna televisiun ed in agen radio, gie schizun atgnas gasettas, savevan buca tuts gimnasiasts. Cu Monn declara quei al schurnalist teidlan ses scolars attentamein las explicaziuns da Tuor e Pohle. Il tecnicher ed il redactur han menau ils Turitges tras la casa affiliada alla SRG SSR idée suisse. Grazia al sistem dalla cohesiun ha la Romontschia access allas medemas medias sco Svizzers tudestgs, Romands e Svizzers talians. La confederaziun garantescha ch’ils mieds finanzials ein reparti proporziunalmein gest ed ulivamein.

Els ein stai surstai con professiunal ch’ins fa radio e televisiun els studios ed ellas redacziuns dad RTR. Els han dau in’egliada ella producziun da Minisguard e dil Telesguard, han smarvigliau dil stan dalla tecnica cun trics ed effects. Els han vuliu saver co ils suttetels vegnien fatgs e dumandau tgei licenzas ch’ei drovi per mussar ed emetter sequenzas, filmins e musica. La professiunalitad en casa RTR a Cuera ha impressiunau ils giuvenils. Els han priu notizia ch’ei dat en tiara romontscha schizun ina generaziun giuvna ch’appreziescha e drova il lungatg mumma. Suenter las canzuns popularas s’expriman pli e pli bia giuvnas e giuvens per romontsch cun musica da rock, pop e rap. Grazia agl emettur naziunal han els ina plattafuorma.

Sentupada cun newscomers

Daniel Monn, il menader dall’excursiun, ha intimau ses scolars da s’approfundar empau ellas canzuns novas. Tras las enconuschientschas dil latin e dils lungatgs neolatins eis ei stau ina buna sfida da capir ed interpretar texts da Pascal Gamboni, Giganto, Mattiu, Fiona Cavegn, Chiara Jacomet, Dario Hess ed auters.

Ils giuvens turitges da 18 onns absolvan el marcau da Turitg il gimnasi Hohe Promenade ed entscheivan igl uost la sisavla e davosa classa gimnasiala. En in onn han els da far la matura. L’avischinaziun a lungatg e cultura romontscha duei rinforzar lur savida generala per la Svizra. Tenor il motto «CH-Projekt 2019» dueien ils giuvenils era seconfruntar culla Romandia e la Svizra taliana. In’excursiun meina schizun el Valleis tier la cultura gualsera.

El Grischun ei la «scena» limitada. Ei dat pil pli in brat denter la cultura sursilvana, surmirana, sutsilvana e ladina. E lu dat ei aunc ina diaspora, pia Romontschs che vivan ella Bassa, che sestentan denton nuota meins pil lungatg mumma.

Sentupada culla LR

Che gliez ei essenzial, ch’il romontsch ei buc in lungatg miert sco il latin, han ils gimnasiasts da Turitg s’encurschiu fermamein duront ils dus dis. Ier suentermiezdi ei la gruppa cul scolast Daniel Monn arrivada a Mustér nua ch’els han priu alloschi el Hostel Catrina. Il program stretg e concentrau ha denton lubiu da far cuortas intervistas el vitg. La sera han ils giuvenils visitau il local da giuventetgna. Gabriela Cabalzar haveva envidau ils newcomers musicals Thierry Berther e Frederic Cathomas, Svenja Tomaschett, Jasmin Bearth ed Andrea Deplazes. Ina discussiun en gruppa ei stada dedicada alla tematica dall’identitad romontscha ed alla funcziun dil lungatg romontsch. Oz suentermiezdi, avon che returnar a Turitg, dat ei ina sentupada cun Martin Gabriel, il secretari general dalla Lia Rumantscha. Ils giuvenils vegnan forsa a dumandar tgei che seigi la differenza denter Ligia Romontscha e Lia Rumantscha. Els vegnan ad udir dallas festivitads dall’uniun tetgala e dalla fiasta da 100 onns da questa stad a Zuoz. Era quella fuss nunpusseivla senza solidaritad e cohesiun svizra. Il plaid ch’els vegnan buc ad emblidar ei probabel quel ch’els han empriu all’entschatta, che «Zaubertrank» seigi la bubronda magica.