Tgei ei attractiv e qualitad da viver?

Ina gruppa da lavur d’indigenas e secundindigens da Tujetsch ei sefatschentada questa primavera dalla damonda co integrar meglier persunas che prendan dimora en vischnaunca. En quei connex ha ella era discutau ideas pil svilup dalla vischnaunca, respectivamein co far quella pli attractiva. La gruppa da lavur fa differentas propostas e constatescha che Tujetsch porscha bunas premissas per in’aulta qualitad da viver. Ella numna las pusseivladads dalla scola e quellas da sport e temps liber. La FMR ha rapportau dallas ideas dalla gruppa da lavur en La Quotidiana dils 2 da fenadur 2026.

Biaras vischnauncas cul problem dalla demografia negativa e dalla depopulaziun sefatschentan dalla damonda tgei porscher a glieud d’ordeifer per che quella secasi e sesenti bein en vischnaunca. Spert setschenta lu la damonda: Tgei ei insumma attractiv e qualitad da viver? Eis ei l’aria frestga? Eis ei la ruasseivladad? Eis ei las pusseivladads dil temps liber? Eis ei il plaz da lavur? Eis ei la contonschibladad culs mieds dil traffic public ni la societad? Attractiv ni qualitad ei – detg cuort e bien – quei che corrispunda als basegns individuals d’in carstgaun. Quei spectrum ei fetg lads. Ei dat strusch in recept che cuarcla tut quels basegns e giavischs.

In studi dalla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg (ZHAW) d’avon biebein dus onns pertuccont l’elecziun dil liug da habitar documentescha che 45 % dallas habitontas e dils habitonts en Svizra fussen promts da midar casa. 30 % vulan restar nua ch’els ein, ils auters ein aviarts per in’eventuala bardigliada. Tier biars da quels che lessan midar casa ei la realitad da far quei pass lu tuttina restrenschida. Tenor il studi ei igl argument dalla planisaziun da famiglia in motiv da midar casa. Famiglia pretenda dapli spazi da habitar. Bandunar il domicil dils davos onns ni forsa schizun dapi l’affonza ei denton era cumbinau culla sperdita per exempel da regurdientschas e contacts socials. Tenor il studi setschenta lu la damonda: Pli bugen buca posseder in pli grond spazi da habitar che da piarder regurdientschas e contacts?

D’auters studis resorta che midadas professiunalas ni la plazza da lavur ein motivs per midar casa, surtut tier glieud giuvna. Spel prezi per in niev dacasa ei il temps da viadi al plaz da lavur ni las colligiaziuns dil traffic public criteris decisivs. La decisiun da midar casa e schizun da far quei pass per exempel dalla Bassa ella muntogna ei pia pli cumplexa che da serender d’in vitg en in auter. Vegnir en Surselva – per numnar in cass concret – vul denton era dir vegnir en in’autra regiun linguistica.

La gruppa da lavur da Tujetsch ha tuccau la guota sil tgau cun numnar il spazi da habitar e novas plazzas da lavur ed emprendissadi sco puncts centrals digl avegnir. Ussa ein las ideas els mauns dalla politica. Spazi da habitar ei ina caussa, l’autra ein plazzas da lavur. El meglier cass ston quellas duas premissas esser dadas il medem mument. Quei vala aschi bein per Tujetsch sco per autras vischnauncas, surtut quellas ch’ein lunsch naven dils centers e buca gest attractivas ed adattadas per pendular. Ideas ein pia ina caussa, la realisaziun ei l’autra. Per quei motiv drova ei ovras e buca discussiuns pil truchet.

In exempel co ins sa agir ein las vischnauncas da Sumvitg e Medel che han transformau stanzas da scola en habitaziuns. Il basegns da habitaziuns – pintgas sco grondas – ei generalmein acuts. Co vul ins carmalar glieud dalla Bassa en nossas vischnauncas aschi ditg che l’elecziun da habitaziuns ei fetg limitada gia pils indigens? Spel giavisch che famiglias d’ordeifer secasien en vischnaunca ha ei denton era num da porscher bunas cundiziuns da viver e habitar alla glieud giuvna indigena: Far gust da luvrar e viver ella regiun e dar ad ella responsabladad. Quei vala ton per Tujetsch sco Mustér, si Breil ed en Lumnezia.

Hans Huonder ei substitut dil schefredactur dalla FMR, habitescha e lavura a Mustér.