600 paginas per stipular reparaziuns

Sco intent da pajamaint staivna dar aint «pajamaint da congual», las impraisas da fabrica chi han donnagià Chantun e cumüns cun lur agir i’l cartel da fabrica. Uschea staja scrit illas cunvegnas da congual suottascrittas i’ls ons 2019 e 2020. I nu sun pajamaints per las cuntrafattas cunter la ledscha da cartel – per quellas sun las impraisas gnüdas sancziunadas da la cumischiun da concurrenza (WEKO) cun multas. Dimpersè suna cunvegnas per indemnisar a Chantun e cumüns ils dons chaschunats cun far cunvegnas scumandadas davart ils predschs.

Lung cumbat giuridic

Totalmaing transacziuns da raduond nouv milliuns francs sun rivadas sül conto dal chantun cun l’intent «pajamaint da congual», quai ha’l comunichà la fin da mai – cur ch’el ha davo lung cumbat giuridic cun ün schurnalist dad SRF stuvü publichar quellas cunvegnas (guarda eir l’intervista cun Michael Spillmann).

Vairamaing laiva il Chantun – uschè staja eir illas cunvegnas – tegner secret il cuntgnü da quellas. E cunter la publicaziun vessan eir ils oters partits invouts, voul dir las impraisas da fabrica ed ils cumüns, amo pudü far recuors. «Ma ingün parti nun ha fat adöver da quella pussibiltà», scriva il Departamaint d’infrastructura, energia e mobilità sün dumonda. Uschea sun las cunvegnas uossa, ses fin set ons davo chi sun gnüdas suottascrittas, tantüna eir gnüdas publichadas.

Imports approximativs

Passa 600 paginas cumpiglian tuot las cunvegnas: Quellas cha’l Chantun ha fat cun 15 differentas impraisas da fabrica, e lura amo tuot quellas chals cumüns han suottascrit per as partecipar – per eir survgnir alch da quels pajamaints da congual.

Illa versiun publica sun las cunvegnas però parzialmaing censuradas. Per proteger ils secrets d’affar da las impraisas, disch il Chantun. Quant cha minchüna da las 15 impraisas ha stuvü pajar, quai nu’s saja precis. Impè d’üna cifra exacta stan illas cunvegnas publichadas be indicaziuns approximativas.

Pro la cunvegna tanter Chantun ed Implenia SA per exaimpel es documentà ün pajamaint tanter 670 000 e 980 000 francs al Chantun e tanter 130 000 e 195 000 francs als cumüns. Pro quella cullas impraisas da la Foffa Conrad SA (Foffa Conrad, Bezzola Denoth, Scandella Bau, Zeblas Bau) ün pajamaint tanter 800 000 ed 1,2 milliuns francs al Chantun e tanter 270 000 e 410 000 francs als cumüns. O lura pro quella culla Lazzarini SA ün pajamaint tanter 290 000 e 440 000 francs al Chantun e tanter 85 000 e 125 000 francs als cumüns.

Strichs nairs invezza da cifras

Co precis cha quists imports sun gnüts calculats – eir quia resta magara tuorbel illas cunvegnas publichadas. Las cunvegnas da congual cuntegnan glistas cul schmertsch cha las impraisas han fat dürant il temp examinà da la WEKO cun lavurs pel Chantun, pels cumüns e per instituziuns publicas sco per exaimpel il Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB) o il Provedimaint Electric Val Müstair (PEM). Impè da cifras exactas as vezza illas glistas i’ls lös decisivs però be strichs nairs.

Uschea resta per exaimpel secret, quant schmertsch ch’üna impraisa ha fat cun lavurs per ün cumün specific o quant ch’ella ha miss in quint al Chantun per ün proget concret. «Las impraisas invoutas i’l process da la WEKO s’han obliadas a pajamaints calculats mincha jada individualmaing», declera il Chantun – ed agiundscha lura amo magara vag, «in ün prüm pass sün basa da quels schmertschs e progets controllats pro’l man public ed in ün seguond pass sün basa da facturs specifics davart la chosa ed il dret.»

Illa cunvegna culla Foffa Conrad SA vegn il pajamaint per exaimpel calculà culla seguainta fuormla: «L’impraisa s’oblaja da pajar al Chantun 8 % da las summas offridas per lavurs da construcziun bassa ed ota dürant ils ons 2006 fin 2012 in Engiadina Bassa e Val Müstair, minus 35 % da quella cifra.» O lura illa cunvegna cun la Hew SA culla fuormla: «8 % da 70 % dal schmertsch fat cun lavurs da catramar pel chantun i’l temp da 2006 fin 2010.» 

WEKO bivgnainta cunvegnas

Scha quai sun uossa pajamaints adequats chi correspuondan al don chaschunà pro Chantun e cumüns, schi sun cunvegnas equilibradas o plütöst favuraivlas per l’üna o tschella vart – quai resta intschert.

La WEKO stima per exaimpel, cha lavurs da catramar sun gnüdas 8-10 % plü charas in quel temp chi daiva ün cartel da fabrica. Ma Frank Stüssi, il directer substitut da la WEKO e là respunsabel pel sectur da fabrica disch eir: «Quista fuormla per definir l’import dal pajamaint da congual, quai es insè terra nouva.»

Cha’l chantun Grischun es in quist cas entrà sün terra nouva, quai salüda la WEKO explicitamaing. «Per la güstia dals donnagiats es quist ün grond pass», disch Frank Stüssi. Chi’s fa da quistas cunvegnas da congual, quai sajan fina hoz insomma fich rar in cas da cartels – e i’l chantun Grischun hajan quellas per la prüma jada influenzà eir las multas da la WEKO. «Las multas van a favur da la chascha da la Confederaziun, ils donnagiats nun han nöa da quellas», declera il respunsabel pel sectur da fabrica pro la WEKO. «Nus vain in quist cas incuraschi a las impraisas da far quistas cunvegnas. Per mincha franc pajà al Chantun ed als cumüns vain nus redot nossa multa per ün mez franc.»

Prestar reparaziun, evitar process stantus

Per las impraisas invoutas in Engiadina Bassa staiva ün’oter aspet i’l focus: Ad ellas es gnü offri la pussibiltà da far da quistas cunvegnas da congual pür davopro, pür davo cha la WEKO vaiva dat seis chastis. «Quellas impraisas savaivan, cha’l Chantun examinescha plonts da dret civil e ponderescha intervenziuns cul dret da las acquisiziuns publicas», scriva il chantun. Üna exclusiun da pudair realisar incumbenzas publicas füss per quellas impraisas ün ris-ch economic existenzial.»

Ma eir il chantun disch cha’l böt primar da las cunvegnas da congual d’eira la reparaziun. «Da far valair pretaisas da reparaziun es in Svizra fich greiv» scriva’l: «Calcular il don, cumprovar la relaziun causala ed impedimaints i’l dret da procedura cuntegnan gronds ris-chs pel parti chi porta plont avant güdisch.» Cha’ls conguals sajan principialmaing la soluziun la plü efficiainta, perquai chi’s spargna temp e cuosts in congual cun lungs process giuridics.

Decleraziun da bun cumportamaint

Na tuot las impraisas cha la WEKO ha perscrutà han eir suottascrit ün congual cul chantun Grischun. Per exaimpel perquai chi sun idas in concuors amo dürant la perscrutaziun o nu vaivan ingünas relaziuns commercialas cul Chantun.

Plonts da dret civil nun ha il Chantun però fin uossa listess na fat. «Sco comunichà da la regenza nu pudaiva gnir ragiunt ingüna cunvegna culla KIBAG Bauleistungen AG. Il Chantun l’ha perquai exclus d’incumbenzas publicas», scriva il departamaint d’infrastructura. E cha quella decisiun nu saja giuridicamaing amo valabla. Il Chantun füss amo adüna pront da ragiundscher üna cunvegna eir culla KIBAG.

Quellas cunvegnas pretendan dal rest sper ün pajamaint eir üna «decleraziun da bun cumportamaint»: Cun suottascriver las cunvegnas vain eir scumandà a las impraisas da’s partecipar a radunanzas per discutar ils predschs (uschedittas «Vorversammlungen») o da far qualchünas cunvegnas culla concurrenza – per exaimpel d’offrir o da dumandar da desister sün ün’offerta.

«Las impraisas han fat tuot ils pajamaints da cunvegna a temp e realisà eir tuot tschellas masüras», scriva il Chantun. Sch’üna impraisa cuntrafetschess in futur a la cunvegna, ponderess il chantun d’excluder quella temporalmaing o dürabelmaing da proceduras da submissiun. Fingià dürant la perscrutaziun da la WEKO ha il Chantun pretais decleraziuns da renunzcha da las impraisas. Uschea nu pon quellas oppuoner las masüras referind a la surannaziun.